Brochure zelfverwonding  H. Claeys :  1   2   3   4   5   6 
Hoofdstuk zelfverwonding R. Okken : zelfbeschadiging.pdf

Zelfverwonding -5

'Negatieve' gevoelens

Als je weet of ontdekt hebt dat zelfverwonding jouw manier geworden is van omgaan met 'negatieve' gevoelens, dan kan je op zoek gaan naar alternatieven hiervoor. In feite zijn er geen 'negatieve' gevoelens, in die zin dat ze verwerpelijk of slecht zouden zijn. Gevoelens zijn signalen die ons iets vertellen over ons zelf en over de situatie waarin we ons bevinden. Gevoelens zijn niet 'juist' of 'verkeerd'; ze zijn wat ze zijn. Gedachten, interpretaties of overtuigingen kunnen geheel of gedeeltelijk 'juist' of 'verkeerd' zijn, maar gevoelens laten zich niet in die zin beoordelen. Alle mensen, ook diegenen die zogezegd 'geen problemen' hebben, kennen pijn, verdriet, kwaadheid, schaamte en schuldgevoelens. Het feit dat je gevoelens hebt of ervaart, wil echter niet zeggen dat je hele persoon erdoor bepaald wordt. Het is niet omdat je jezelf 'slecht' voelt dat je ook 'slecht' bent; het is niet omdat je jezelf kwaad voelt dat je 'het kwade' bent; het is niet omdat je jezelf 'vies en vuil' voelt, dat je dat ook bent. Het gebeurt zeer dikwijls dat iemand die met deze gevoelens te maken heeft, toch dergelijke interpretaties over zichzelf maakt. In zeer veel gevallen blijkt achteraf dat deze interpretaties overgenomen zijn uit de omgeving waarin men is opgegroeid.

Haal jezelf een beeld voor ogen van een baby of van een jong kind. Voor een kind werken de volwassenen in de omgeving als een soort van spiegel. Als ze van het kind houden en het warmte geven, dan zal dat kind zich geaccepteerd voelen en zichzelf beschouwen als een waardevol persoon. Als anderzijds volwassenen in de omgeving dit kind voortdurend kwetsen, bekritiseren of belachelijk maken, dan zal het zich ook 'slecht', waardeloos en belachelijk voelen. Als dat kind gebruikt wordt om kwaadheid of zelfhaat op af te reageren of als het gebruikt wordt om de eigen seksuele wensen of frustraties op uit te werken, dan zal dit kind zichzelf gaan haten of zichzelf beschouwen als een soort 'voorwerp' zonder eigen wil. Jij was ooit zelf een kind. Mogelijk leeft er nog steeds een stukje van dit kind in jou, zelfs al ben je ondertussen volwassen. Ga eens na in hoeverre je zelf situaties hebt meegemaakt die je het gevoel hebben gegeven slecht, beschaamd, vuil, of waardeloos te zijn. Schrijf desnoods enkele van deze situaties kort op. Als je hierbij nog geen of weinig gevoelens durft toe te laten, dan is dat niet erg. Probeer wel na te gaan in hoeverre deze gevoelens in het verleden rechtstreeks samenhingen met de situatie of gebeurtenis, en in hoeverre deze gevoelens op jou 'overgezet' zijn door anderen die je negatief behandeld hebben…

Wanneer je reeds jarenlang kampt met gevoelens van zelfhaat, schuld en waardeloosheid, kunnen deze niet in een handomdraai verdwijnen. Een eerste inzicht in de oorsprong van de gevoelens is niet voldoende om ze onmiddellijk weg te redeneren of uit te bannen. Deze gevoelens moeten verder uitgediept worden en moeten op de één of andere manier rechtstreeks kunnen geuit worden. Het milderen van deze gevoelens is een geleidelijk proces. Dit begint bij het erkennen en leren aanvaarden ervan. Verder moeten ook je opvattingen over jezelf (zoals 'ik ben slecht, vies, waardeloos', enz.) onderzocht worden. Zijn het werkelijk jouw overtuigingen of werden ze op jou 'overgezet' door anderen of door ervaringen die je gehad hebt? Opvattingen over jezelf en gevoelens hangen immers nauw samen.

Omgaan met 'negatieve' gevoelens

Niemand ervaart graag 'negatieve' gevoelens, allemaal hebben we min of meer de neiging om ervan weg te lopen. Zelfverwonding kan dan een dubbel doel hebben, enerzijds is het een onrechtstreekse en 'gebrekkige' uiting van een gevoel, anderzijds is het een manier om ervan weg te lopen, om het gevoel niet te erkennen, om er niet bij te hoeven stil te staan. Hoe kan je er anders mee omgaan? 

Er zijn vier belangrijke voorwaarden: 

Pijn en verdriet 

Het is dikwijls onmogelijk om de situaties nog te veranderen die aan de basis liggen van deze gevoelens, maar pijn en verdriet 'naar buiten laten komen' kan helpen om ze te milderen en kan de innerlijke last lichter laten wegen. Het is belangrijk deze gevoelens er af en toe te 'laten zijn', zonder ze weg te drukken of ze te veroordelen. Als je pijn en verdriet ervaart als 'een schreeuw binnenin', probeer dan deze schreeuw naar buiten te laten komen. Schreeuw mee met muziek of schreeuw desnoods in een kussen als je anderen niet wil storen. Als er tranen komen, laat die dan los. Tranen zijn helend. Praat over je gevoelens met anderen, probeer je pijn en verdriet onder woorden te brengen. Wat je niet onder woorden kan brengen kan je proberen te uiten via een tekening, een werkstuk in klei, een gedicht, of welk uitdrukkingsmiddel dan ook. Als je pijn en verdriet toelaat, zorg er dan ook voor dat er 'troost' aanwezig is. Geef jezelf wat warmte, eventueel letterlijk door een bad te nemen of onder de dekens te kruipen. Of zoek de aanwezigheid van anderen op. Soms maken pijn en verdriet deel uit van een rouwproces. Je kan rouwen om het verlies van een geliefd iemand, maar ook om de jeugd die je nooit gehad hebt, of om datgene wat je is aangedaan. Omdat rouw zo overweldigend kan zijn of je de indruk kan geven dat het 'nooit zal overgaan', kan het soms helpen het rouwproces een vorm te geven door het uitwerken van een 'rouwritueel'. Laat je hierbij helpen door iemand die wat aanwijzingen kan geven.

Kwaadheid en woede 

Soms kan het moeilijk zijn deze gevoelens te accepteren, omdat je jezelf erover schaamt, omdat je zogezegd geen 'recht' hebt op deze gevoelens, omdat 'het toch niets uitmaakt', of omdat je vreest er door overweldigd te worden of dat je zou overgaan tot geweldpleging. Dit laatste kan vooral het geval zijn als je zelf het slachtoffer geweest bent van iemand die kwaadheid omzette in gewelddadigheid. Nochtans hoeft boosheid niet destructief te zijn en is het een emotie die ons kan alarmeren wanneer er over onze grens gegaan wordt. Ze zet ons dan aan tot actie. Kwaadheid of woede die 'opgekropt' wordt, kan leiden tot zelfverwonding, maar ook tot depressie en zelfhaat. Soms leidt opgekropte woede tot 'plotse' uitbarstingen van razernij, waarbij men elke controle verliest. De schuldgevoelens achteraf, zorgen er dan voor dat de vicieuze cirkel terug in werking gezet wordt. Soms gebeurt het ook dat dergelijke opgekropte kwaadheid uitmondt in het zich afreageren op personen die niets met de situatie te maken hebben, terwijl diegene waar men kwaad op is 'vrijuit' gaat. Wanneer je al lang (geforceerd) zwijgt tegenover iemand waarop je boos bent, dan is het in eerste plaats nodig dat je deze kwaadheid onder ogen ziet (ook al ga je er aanvankelijk van uit dat deze boosheid misschien niet terecht is). Daarna moet je manieren vinden om ze te kunnen uiten op een veilige manier, dit wil zeggen zonder jezelf of iemand anders onnodig te kwetsen. Schrijf een brief naar de persoon in kwestie, die je niet opstuurt, waarin je de kwaadheid uitdrukt zonder jezelf 'in te houden'. Roep of schreeuw tegen een foto van de persoon in kwestie. Reageer je woede af op een fysieke manier, door bijvoorbeeld ergens op te slaan (zonder jezelf pijn te doen), zodat je de woede van binnenuit kan voelen. Later, wanneer je meer zicht hebt op de zaak, kan het aangeraden zijn een rechtstreeks gesprek te hebben met diegene waar je kwaad op bent.

Schaamte en schuld 

Deze gevoelens zijn heel dikwijls aanwezig bij mensen die zichzelf verwonden. Zelfverwonding is dan een manier om zichzelf te 'straffen' en een poging om bevrijd te worden van schaamte, schuld, of het gevoel 'vies' of 'slecht' te zijn. Iedereen maakt echter fouten waarbij anderen benadeeld of gekwetst kunnen worden. In dit geval kunnen we proberen de fout te herstellen, terug goed te maken of minstens onze verontschuldigingen aan te bieden. Meestal echter voelen mensen die tot zelfverwonding overgaan zich onterecht schuldig of beschaamd over iets wat hen is aangedaan. Haal jezelf terug het beeld van een jong kind voor ogen. Stel je in eerste instantie voor dat jij niet dat kind bent, maar dat dit kind wel hetzelfde heeft meegemaakt als jij. Wie is er dan 'verantwoordelijk', wie zou zich dan 'schuldig' moeten voelen? Herhaal deze fantasie-oefening regelmatig, om zo geleidelijk de zaken in hun juiste perspectief te kunnen zien. Schaamte en schuldgevoelens zullen echter slechts langzaam uitdoven, naarmate je de nieuwe manier van kijken ook werkelijk tot de jouwe maakt. Onthoud ondertussen dat je persoon niet volledig samenvalt met je gevoelens, zoals hogerop beschreven, en dat je deze gevoelens niet altijd hoeft te volgen.

Leegte en eenzaamheid 

Als je jezelf leeg en eenzaam voelt, heb je duidelijk behoefte aan gezelschap en troost. Ook al vind je deze behoefte misschien 'dom' of 'belachelijk'. Dikwijls is er dan een deel in jou aanwezig dat zich nog erg klein en jong voelt, en dat aandacht nodig heeft. Het is niet omdat je vroeger aandacht en warmte tekort gekomen bent, dat je nu zonder kan. Minstens dat kleine en jonge deel in jezelf heeft dit nog steeds nodig én heeft er ook recht op. Wanneer je er blijft van uit gaan dat iedereen je 'altijd' zal verwerpen en dat je enkel een 'last' bent voor anderen, dan ga je steeds meer het isolement opzoeken (je 'eiland') en sluit je elke verandering bij voorbaat uit. Als je deze cirkel wil doorbreken, dan zal het in de eerste plaats nodig zijn om je behoefte aan contact te erkennen en het kleine en jonge deel in jezelf te leren koesteren. Daarna wordt het mogelijk om eventueel nieuwe sociale vaardigheden aan te leren (of terug op te nemen) die contacten met anderen vlotter kunnen laten verlopen.

Omgaan met gevoelens van vervreemding of onwerkelijkheid

Derealisatie en depersonalisatie zijn gevoelens waarbij men de omgeving of zichzelf als vreemd en onwerkelijk ervaart. Dit wordt ook 'dissociatie' genoemd (je bent niet langer geassocieerd of verbonden met de bewuste werkelijkheid 'hier en nu'). Het lijkt dan alsof je geen contact meer kan krijgen met de realiteit of met jezelf. Soms gaat dit gepaard met vage angst, onrust of zelfs paniek. Je kan dan denken dat je 'gek' wordt, dat er iets verschrikkelijks gaat gebeuren of dat je gaat sterven. Sommige mensen gaan dan zichzelf pijn doen om deze vreemde bewustzijnstoestand te doorbreken, om terug 'met beide voeten op de grond te komen'. Het lijkt of deze gevoelens uit het niets tevoorschijn komen en je helemaal 'in beslag nemen'. Nochtans zijn het heel begrijpelijke reacties op overweldigende of zeer beangstigende gebeurtenissen, die zich waarschijnlijk in het verleden hebben voorgedaan. Het probleem is dat deze onwerkelijkheidgevoelens en paniekerigheid zich nog steeds voordoen, terwijl de schokkende of traumatische gebeurtenis die er mee samenhing reeds lang voorbij is. Meestal is er één of andere uitlokker geweest in de huidige situatie, die deze oude gevoelens terug naar boven brengt. Deze gevoelens komen in het algemeen ook sneller tevoorschijn wanneer je jezelf onder druk voelt staan, angstig of gespannen bent om een andere reden of wanneer je moe bent en te weinig slaapt.

Wat te doen? 

BROCHURE ZELFVERWONDING

Deze brochure werd geschreven door Herwig Claeys, klinisch psycholoog. Gedeeltes van de tekst zijn gebaseerd op 'The self-harm help book' van Lois Arnold en Anne Magill (The Basement Project, Bristol, U.K.).

GO TO TOP